(This article is produced by our Gaeltacht team. You can read an English version of this piece here) 

TÁ TOGRAÍ GAEILGE geallta ag an mbeirt iarrthóir sa toghchán Uachtaránachta agus é ráite ag 3% d’fhreagróir i bpobal bhreith a reáchtáladh an tseachtain seo cháite go bhfuil labhairt na Gaeilge tábhachtach don Uachtarán.

Is é seo an chéad uair a cuireadh ceist faoi chumas labhartha Gaeilge na n-iarrthóirí i dtoghchán ar bith san áireamh i bpobal bhreith. Foilsíodh torthaí shuirbhé Ipsos Behaviour & Attitudes san Irish Times an tseachtain seo cháite agus ó shin tá suntas níos mó á thabhairt don cheist.

Agus í ag labhairt le The Journal ar a slí go Corca Dhuibhne ar an Aoine, dúirt an t-iarrthóir neamhspleách Catherine Connolly go raibh sí ag beartú tionscnamh bliana chun comóradh a dhéanamh ar chéad bhliain ó d’fhoilsíodh an chéad tuarascáil ar Choimisiún na Gaeltachta i 1926.

Sa togra seo dar teideal Teanga na hÉireann – A Nation’s Living Voice, gheall Connolly gur “comhrá ón mbun aníos, ag éisteacht le pobail Ghaeltachta agus Ghalltachta, thuaidh agus theas, agus le pobal domhanda na hÉireann” a bheadh i gceist.

I bhfreagra ar fhiosrú thug feachtas Heather Humphreys le fios go mbeadh sí ina ceannaire ar “iarracht náisiúnta chun an Ghaeilge a d’fhoghlaimíomar ar scoil a aimsiú in athuair, í a fheabhsú agus a úsáid níos mó inár saol ó lá go lá”.

Dúirt a hurlabhraí go mbeadh ceiliúradh na bpobal Gaeilge agus Gaeltachta ina cuid suntasach dá téarma “sa chás go mbeadh an oiread san ádh uirthi go dtoghfar í ina hUachtarán”.

Chaith Catherine Connolly cuid is mó den Aoine i gCiarraí, ag cur tús lena seal sa Ríocht le cuairt ar Thrá Lí, áit ar chas sí le muintir an bhaile sula labhair sí le na meáin agus ag críochnú le seoladh a tionscnamh ‘Teanga na hÉireann – A Nation’s Living Voice” ag ocáid pobail i Halla na Feothanaí in iarthar Dhuibhneach.

Faoi dheireadh na hoíche bhí sí ag rince seit le muintir na háite agus ceol á sheinm ag Cormac Ó Beaglaoich agus a chairde.

Ag labhairt i dTrá Lí dúirt Connolly go raibh sé tar éis rith léi comóradh an chéid ar an tuarascáil a d’fhoilsigh Coimisiún na Gaeltachta i 1926 a “cheiliúradh agus a úsáid”.

“Cad iad na torthaí ón gCoimisiún sin – bhí siad damanta amach is amach ó thaobh chomh leochaileach is a bhí an Ghaeilge ag an am agus na moltaí faoi leith.

“Le linn na bliana sin tá sé i gceist agam an tuarascáil sin a léamh arís, díospóireacht a bheith againn faoi cad a tá athruithe.

“Dar liomsa tá an Ghaeilge chomh leochaileach anois in ainneoin na n-iarrachtaí uile ata déanta ó thaobh achtanna agus ó thaobh cearta – tá an Ghaeilge agus na Gaeltachtaí leochaileach, go háirithe ó thaobh cúrsaí tithíochta agus pleanála.

Beidh réimse leathan ócáidí le linn na bliana sin, ag tarraingt na ndaoine óga, na daoine acadúla, ionadaithe ó na Gaeltachtaí uile agus fóraim éagsúla a bheith againn go hoscailte agus neart plé agus díospóireachta.

Maidir le tuarascáil Choimisiún na Gaeltachta i 1926, bhí réamhrá ann ó Liam Mac Cosgair, Uachtarán Chomhairle Feidhmeach an Rialtais (Taoiseach i dtéarmaí an lae inniu) inar aithin sé go raibh iarrachtaí déanta chun an Ghaeilge “a mharbhú” agus “í a bheith dúnta amach as fhormhór an saol poiblí”.

Rinne tuarascáil an Choimisiúin sin go leor moltaí i dtaobh na ceantair ar cheart a aithint mar Ghaeltachtaí agus, chomh maith le sin, moltaí faoi bhealaí chun úsáid na Gaeilge a spreagadh sa tseirbhís phoiblí. I measc na gcomhaltaí, bhí scoláirí móra Gaeilge na linne, leithéidí Pádraig Ó Siochradha (An Seabhac) agus ionadaithe ó Ghaeltachtaí éagsúla is eagrais is ranna Stáit.

Dar le scoláirí na linne seo agus iad ag féachaint siar ar chur i bhfeidhm na moltaí a rinneadh, bhí an tuarascáil fadradharcach ach níor cuireadh i bhfeidhm go leor de na moltaí agus lean an meath a raibh sa treis ag an am dá bharr.

Tá ráite ag urlabhraí Heather Humphreys go bhfuil ábhar i nGaeilge ag an iarrthóir sa Ghaeltacht, an postaer seo i gCúil Aodha san áireamh.

Rinne urlabhraí Heather Humphreys cosaint ar an easpa Gaeilge a bhí i gcáipéisí réamh thoghcháin a scaipeadh sna Gaeltachtaí éagsúla. Ní raibh ach abairt amháin as Gaeilge ar bhileog iarrthóir Fhine Gael agus bhí bileog Connolly go hiomlán dhá teangach agus spreag sin go leor gearáin i measc chainteoirí Gaeilge is ionadaithe Gaeltachta.

Related Reads

Beidh fáilte roimh an Fháinne agus tús á chur ag Iarnród Éireann le turas nua Gaeilge

“De réir na nAchtanna Thoghcháin, tá iarrthóirí i dtoghcháin Eorpacha agus in olltoghcháin i dteideal postáil amháin saor in aisce chuig gach líon tí nó vótálaí sa tír, an Litir Um Thoghcháin.”

Dúirt urlabhraí Connolly go raibh seo á mbainistiú ag An Post agus gur bhain an comhlacht sin úsáid as sonraí ó chomhairlí áitiúla, gan aon cheangal le foirne toghcháin iarrthóir ar bith.

“Níl aon teagmháil dhíreach againn leis an fhaisnéis seo, mar sin ní féidir linn ceantair Ghaeltachta ar leith a thargaidiú, nó aon cheantar eile laistigh d’aon toghcheantair, le haghaidh cumarsáid ar leith. Bhí an méid seo le rá ag urlabhraí Heather Humphreys. 

Tá ábhar suntasach Gaeilge ar a suíomh idirlín, a leabhrán toghcháin agus eile.

Tá sé ráite ag Julian de Spáinn, ard rúnaí Chonradh na Gaeilge, gur cheart go mbeadh cáipéisí atá an Stát ag íoc as iad a bheith á seoladh tríd An Post go hiomlán dá teangach. 

Mheabhraigh an t-urlabhraí go raibh buiséad de €246m ag an Roinn Ealaíon, Oidhreachtas agus Gaeltachta nuair a ceapadh í ina hAire i 2014 agus go raibh buiséad €303m ag an Roinn nuair a bhog sí ar aghaidh, ardú de bheagnach 25%.

Nuair a fhéachtar, áfach, ar an méid a cuireadh ar fáil don nGaeltacht, Údarás na Gaeltachta agus Foras na Gaeilge san áireamh, is méadú níos lú atá i gceist. I 2014 bhí €41.4m curtha ar fáil. Méadaíodh é go €43.06m i 2015, €51.2m i 2016 agus bhí laghdú go dtí €46.6m i 2017. Méadú de thart ar 11-12% atá i gceist mar sin le linn réimeas Heather Humphreys mar Aire na Gaeltachta.

 Is é €159m an leithdháileadh a fuair Roinn na Gaeltachta i mBuiséad 2026.

Tá tacaíocht á fháil ag Beartas Gaeltachta The Journal ón Scéim Tuairiscithe ar Dhaonláthas Áitiúil